'Mindful zijn is met open hart en heldere geest de onvermijdelijke
veranderlijkheid van ons leven tegemoet treden'
 

Zelfreflectie in de Praktijk

      
 
 (Deze tekst is deel van mijn boek De Kracht van Aandacht - Kleine Gids voor het Trainen van je Geest (pag.61- 65) 

We kunnen reflecteren [net als eerder kwaliteit van bewustzijn] in een niveaumodel plaatsten. Ik noem dit verdieping van reflectie. Om deze verdieping ook te verbeelden loopt in dit model de verhoging van kwaliteit van reflectie boven naar beneden. Dit model is een eerste aanzet om de elementen die ik al langer gebruik en die ik op verschillende plaatsten vond, in een werkzame structuur te brengen. Ik realiseer me dat mijn onderscheid tussen betekenis ontdekken en geven discussie kan oproepen. Die ga ik graag aan, het kan alleen maar deze figuur verhelderen. Hier wil ik een praktisch onderscheid wat inzicht en toepassing faciliteert. Deze niveaus van reflectie of reflecteren zijn aspecten van zelfonderzoek die in elkaar overlopen tijdens het proces van zelfreflectie en onderzoek, afhankelijk uiteraard van onze kennis en vaardigheden. Omdat de niveaus verschillen in inhoud en techniek is het zinvol ze apart te onderzoeken.
 
 
                     
 
                     Afb. Verdieping van Reflectie
 
 
1 Inzicht in actueel gewaarzijn
Betekenis ontdekken in actueel gewaarzijn in het moment is zien welke betekenis actuele verschijnselen ― uiterlijke en innerlijke, lichamelijke en geestelijke ― hebben in de huidige situatie.Stel je voor: je bent in een spannende situatie - je gaat een boek publiek presenteren - en je krijgt een droge mond. Door te reflecteren op je waarneming van je droge mond realiseer je je dat dit een fysieke uiting is van je faalangst. Bij nader onderzoek zie je dat je bang bent dat het publiek je zal beschimpen over de fouten in het boek, de onzin die erin staat en de lage kwaliteit van je arbeid. 
 
Door toepassing van je gewaarzijn van je ervaring komt dit fenomeen beschikbaar voor onderzoek. Let wel, zonder getraind gewaarzijn ervaar je wel dat je een droge mond hebt, maar je zal dit oplossen door wat te drinken (daarom staat er altijd water op spreek podia, je bent immers niet de enige). Een praktische oplossing die echter niet de onderliggende spanning wegneemt, noch die spanning in de toekomst kan voorkomen. Een oplossing vinden we niet in de verandering van de omstandigheden (veel water drinken of geen publieke presentaties meer, het niveau waarop we bijna altijd onze energie richten), maar wel in herkennen en uitroeien van de wortel van onze reactiviteit. En daarvoor is weer zelfreflectie en confrontatie nodig. 
 
Veel benaderingen blijven echter aan de oppervlakte steken en komen niet tot een gestructureerd en diepgaand zelfonderzoek. De reden is voor de hand liggend: het is uiterst confronterend voor ons ego en vergt een langdurige inspanning. Net als meditatie beoefening trouwens. Een sterke motivatie en doorzettingsvermogen zijn hier onontbeerlijk. Waarmee we weer even terug zijn bij het Zicht. Zonder helder Zicht op ons doel en de te bewandelen weg verdwalen we maar al te snel, of geven het op. Daarom is het goed een kaart te hebben, een voor jou heldere bestemming en route. De eerste stap is het ontdekken van je actieve visie, en daarvan is actueel gewaar zijn het altijd aanwezige begin. 
 
 
2 Inzicht in patronen
Bij gewaarzijn van interactie/patronen van denken en doen onderzoek je vanuit je actuele gewaarzijn ook eerdere momenten van die ervaring (droge mond) en de situatie waarin dit voorkwam (publiek presenteren). Je verdiept hier je reflectieonderzoek naar het patroonniveau – je angstreactie is een gewoontereactie in bepaalde situaties. Deze reactie komt vaak voort uit een onderliggende aanname die verankerd is in je zelfbeeld, bijvoorbeeld het geloof 'Ik ben niet goed genoeg,' of 'het lukt me toch nooit.' De actuele situatie - presenteren en spreken voor een groot publiek - is hier de aanleiding (trigger) die deze respons activeert, de innerlijke overtuiging dat je niet goed genoeg bent is echter de oorzaak van je reactie met angst, die zich uit in een droge mond. 
 
Als we alert aanwezig zijn dan krijgen we actuele informatie over onszelf in een  specifieke situatie. Het stelt ons in staat deze te gebruiken om zicht te krijgen welke reacties voortkomen uit oude beslissingen en hun oplossingen die inmiddels contraproductief zijn, en welke actueel en adequaat zijn.
Over langere tijd zullen we herhalingen van reacties in denken en doen ontdekken. We kunnen dan onderzoeken wat de dynamiek is: de aanleiding en resultaten. Dit geeft ons een handvat voor verdere verhoging van de kwaliteit van onze aanwezigheid. We vergroten ons inzicht en invloed op de oorzaak van de ontstane reactiviteit in onze geest: de onderliggende concepten.
 
 
3 Inzicht in concepten
Concepten zijn de wortels, het fundament van onze persoonlijke, geconditioneerde visie. Het zijn de diepgewortelde conclusies en aannames over onszelf en onze om- geving die we noodzakelijkerwijs al jong maakten. We staan nauwelijks stil bij de concepten over de werkelijkheid die wij er op na houden. We hebben er niet echt besef van – we zijn geïdentificeerd, vereenzelvigd met onze concepten van de werkelijkheid en handelen van daaruit. Zo hebben we geen zicht op wat hun invloed is op onze perceptie van - en resultaten in - de omgeving. Ze zijn een haast onlosmakelijk deel geworden van onze identiteit en ervaring van de werkelijkheid. Deze onbewuste concepten kleuren onze perceptie en sturen onze handelingen en bevestigen onze aannames als ‘feiten’ in onze ervaring. Als wij dat ervaringsfeit vervolgens niet onderzoeken op haar geldigheid door gewaarzijn en reflectie dan is de cirkel vicieus geworden, een gesloten systeem: 
 
       
                                     
                                      
                                      Afb. 3 Cirkel van zelfvervullende voorspelling
 
Deze vicieuze cirkel met zijn desastreuze gevolgen herkennen we niet als we de nodige kennis en inzicht ontberen om de vicieuze cirkel te kunnen herkennen. We zullen door zelfonderzoek en studie (theorie, manieren van kijken) onze blik moeten verruimen. Want kennen brengt herkennen. Als ik geen concept heb dat mijn huidige ervaring omvat én overstijgt, dan zal ik mij er niet bewust gewaar van zijn en stagneert mijn ontwikkeling. 
 
Ons gewaarzijn van wat we ervaren is in belangrijke mate afhankelijk van de concepten over de werkelijkheid die we hebben. Want deze verruimen of beperken onze perceptie van onze ervaring. Daarom is een Zicht ook zo belangrijk, zij biedt concepten die ver uitstijgen boven onze particuliere kennis en ervaring (visie). 
Omdat deze concepten zich op een fundamenteel niveau van invloed op ons denken en doen bevinden is het zaak deze black boxes (4) op te helderen. Zonder deze zuivering blijft ons perspectief verkleurd. Het is in ons eigen belang – en dat van anderen - om zicht te krijgen op de in ons werkzame concepten en hun ruimte en beperkingen.
 
De meest bruikbare vorm voor het werken met concepten is het onderzoek van hun manifestatie in onze eigen actuele ervaringen, en patronen van denken en doen. Het betekent dat wij met onze geest onze werkelijkheid scheppen. Er is wel een consensusrealiteit – iedereen ervaart in een bepaalde situatie ongeveer hetzelfde, anders zou ons menselijk experiment allang weg geëvolueerd zijn - maar we geven er wel allemaal een eigen betekenis aan. En het is die betekenisgeving die we kunnen beïnvloeden, sturen en trainen. 
 
 
4 Trainen van de geest
In dit model is het trainen van de geest waar gewaarzijn, reflectie en meditatie samenkomen. Het trainen van de geest onderscheidt zich hier van de andere niveaus van reflectie doordat het een gerichte inhoudelijke training van de geest is. Het doel is hetzelfde ― het bevrijden van onze geest uit haar automatische en impulsieve reactivi- teit ― maar het hoe en wat verschilt met de eerder behandelde technieken.
 
Er zijn vele technieken voor het trainen van onze geest. Waar ik het meeste ervaring en goede resultaten mee heb is een oude traditie uit het Tibetaans Boeddhisme. Hij staat bekend onder de naam Lo- jong en mag zich ook in het Westen in een groeiende populariteit verheugen. Dit komt mede door de praktische toepasbaarheid in het dagelijks leven en haar focus op compassie. 
 
Lees hier het vervolg van het hoofdstuk Trainen van Je Geest met Compassie
 

(4) Black box is hier een term uit de wetenschapsfilosofie. Het betekent dat men vanuit eerder wetenschappelijk onderzoek getrokken conclusies overneemt, zonder het oorspronkelijke onderzoek zelf bekeken te hebben of die conclusies wel kloppen in relatie tot de gevonden data (erg actueel momenteel!) Die oorspronkelijke conclusie gaat zodoende een eigen leven leiden en wordt vervolgens als feit gebruikt voor nieuw onderzoek en conclusies. De betekenis hier is dat we onze oude conclusies niet heronderzoeken op hun huidige werking in ons leven. Hier zijn onze oude concepten dus 'feiten' geworden met alle consequenties van dien.
 
* Deze tekst is deel van het boek 'De Kracht van Aandacht - Kleine Gids voor het Trainen van je Geest' (pag.61- 65) dat ik publiceerde in 2013. Het boek is verkrijgbaar als paperback, eboek en audioboek op http://bit.ly/boek-dekrachtvanaandacht
 
Categorie: