Mindful zijn is met open hart en geest de onvermijdelijke
veranderlijkheid van ons leven tegemoet treden
 

De Kracht van de Dubbele Ontkenning

 
 
Pas op! Zinnen met een dubbele ontkenning krijgen juist de tegenovergestelde betekenis. Probeer ze dus te vermijden.
 
Deze waarschuwing vond ik toen ik zocht naar de betekenis van de term ‘dubbele ontkenning.’ Grappig is dat de uitleg die ik hieronder ga geven over de Kracht van de Dubbele Ontkenning precies overeenkomt met deze opmerking, maar met de aanbeveling deze niet te vermijden! Terwijl je het effect van de tegenovergestelde betekenis in je communicatie met anderen juist niet wilt (Ik ga nooit geen misdaad begaan) is het voor bevrijding van gehechtheid (hoop) en afkeer (angst) een krachtige techniek.
 
In de blog Zo bevrijd je je van Lijden schreef ik ‘Door Alert Aanwezig te zijn bevrijden we ons onmiddellijk van ons potentiële lijden door het niet niet-te-willen.’ Hoewel ik deze benadering uit het Boeddhistische onderricht al langer gebruik is het pas de laatste maanden dat ze zich spontaan aandient in mijn werk. Werkend met een client die veel last heeft van zich zorgen maken en piekeren (veel voorkomend probleem tegenwoordig, en als het chronisch wordt vaak een voor- en na stadium van een burn-out) wordt duidelijk dat haar reflex is om met zichzelf te argumenteren dat ze zich geen zorgen hoeft te maken. Helaas, ze weet zichzelf maar niet te overtuigen!
 
Rationele benadering
Deze rationele benadering werkt niet, sterker nog, ze is contraproductief. Dat komt omdat de reden dat ze zich zorgen maakt geen rationele is (ook al lijkt dat wel zo) maar een emotionele (hier een onderliggend negatief zelfbeeld dat stelt ‘ik kan het niet aan’)1 Emotionele problemen laten zich niet rationeel oplossen omdat als we niet opletten (en dat doen we meestal niet uit gebrek aan kwaliteit van gewaarzijn) onze cognitieve benadering juist de emotionele oorzaak versterkt!
 
De rationele benadering, het discussiëren met jezelf, gaat aan een belangrijk aspect voorbij, namelijk dat alle argumenten in meer of minder mate zeggen dat ik mij geen zorgen hoef te maken. Al gauw dient zich een negatief oordeel aan over het feit dat ik mij wel zorgen maak (hoe ik ook mijn best doe om het niet te doen) terwijl dat overduidelijk (rationeel) helemaal niet nodig is. Hier zien we de alom aanwezige vicieuze cirkel weer opdoemen. Ik tracht om alle goede redenen mijn zorgen maken, piekeren uit te bannen en door hoe ik dat neig te doen versterk ik het al aanwezige idee dat ik het niet aankan. Want als ik het wel aankon dan zou ik mij geen zorgen maken, toch?
 
Ontmantel de oorzaak, niet het gevolg
De onderliggende logica vanuit onze vroege jeugd is een emotionele als … , dan ..constructie. Een voorbeeld: als ik echt OK zou zijn, dan zou iedereen van mij houden, maar niet iedereen houdt van mij, dus ik ben niet OK. Als volwassene zien we het manco van deze cirkelredenatie wel in, maar ons (in de vroege kindertijd gevormde) emotionele brein niet. Die vraagt een andere benadering. Hier komt de dubbele ontkenning van pas. We moeten met onze interventie uiteindelijk de oorzaak (emotioneel negatief zelfbeeld) wegnemen, en niet focussen op het gevolg (zorgen maken, piekeren). De paradox is dat we dat doen door de dubbele ontkening toe te passen op het gevolg (zorgen maken) waardoor de oorzaak ontmanteld word. De taak die we onszelf immers automatisch stellen is om ons geen zorgen te maken, maar dat blijkt contraproductief omdat het niet lukt, en we ons daar vervolgens ook weer zorgen over gaan maken, et cetera. Vicieuze cirkel.
 
Om uit die emotionele vicieuze cirkel te kunnen komen gebruiken we de dubbele ontkenning, hier: ik hoef mij geen geen-zorgen te maken. We bevrijden ons hiermee van de druk om ons geen zorgen te maken, en zien dat het zorgen maken nu het niet niet-gewenst is als vanzelf in activiteit afneemt. De reden hiervoor is dat het onderliggende negatief zelfbeeld niet meer geactiveerd wordt (want ik hoef niets meer te bewijzen of te voorkomen) en er een ontspanning optreedt, ook geestelijk en emotioneel, waarmee de afkeer – het niet-willen - van het zorgen maken in kracht afneemt. 
 
Nog een voorbeeld
Als mijn negatief zelfbeeld de emotionele inhoud heeft ‘Ik ben niet goed genoeg’ dan zal mijn oude reflex zijn om mezelf (en anderen) te overtuigen dat ik wel goed genoeg ben, of in ieder geval te voorkomen dat bevestigd wordt dat ik niet goed genoeg ben. De spanning tussen dit emotionele negatieve zelfbeeld en de neiging het tegendeel te moeten bewijzen leidt tot stress en onzekerheid. Het gedragssymptoom dat dit geheel oplevert is dus onzekerheid. Door de dubbele ontkenning op symptoomniveau toe te passen (onzeker gedrag moet vermeden/vorkomen worden) ondergraven we de validiteit van het onderliggende zelfbeeld 'ik ben niet goed genoeg.' 
 
De dubbele ontkenning hier is dan: ik hoef niet niet-onzeker te zijn. Neem even de tijd om er op te kauwen, want de dubbele ontkenning is tegen-intuitief. Ik hoef niet niet-onzeker te zijn bevrijd mij van mijn reflex om wel zeker te willen/moeten zijn. De dubbele ontkenning gaat voorbij aan mijn innerlijke discussie of ik wel of niet ok zou zijn! Ze maakt het mogelijk te ontspannen in hoe het is en gaat voorbij aan de irrelevate, niet te beantwoorden vraag (want retorisch) of ik wel of niet ok ben.
 
Praktische toepassing
Een goede manier om je dit eigen te maken is zelf je negatief zelfbeeld te formuleren (kort, zwart-wit en absoluut) vast te stellen tot welk symptoomgedrag dat leidt (in de voorbeelden hierboven zorgen maken en onzekerheid) en daar de dubbele ontkenning op toe te passen. Iedere keer dat je in de gaten hebt dat je reactief bent (dus je negatief zelfbeeld geactiveerd is en je je tracht te beschermen tegen verwachte pijn) pas je de dubbele ontkenning toe, en ontspant in hoe het is.
 
Succes!
 
NB. Wil je hier meer over weten en vooral kunnen gebruiken kom dan meedoen met de trainingcyclus Verlicht Je Leven die 22 oktober start. Als introductie geef ik hierover op zo 10 september een interactieve lezing in Utrecht. Je bent van harte welkom.
 

1 Negatief zelfbeeld
(voor alle duidelijkheid, het negatief zelfbeeld is een emotioneel ‘geloof’ en geen feit, hoezeer we daar ook van overtuigd zijn)
Als totaal afhankelijke baby/peuter met geen rationeel denkvermogen nemen we onze ervaringen van overlevingsbehoeftes én ons onvermogen om die zelf te bevredigen diep in ons wezen op. Het wordt in belangrijke mate hoe we onszelf in relatie tot de wereld definiëren. Het betekent dat we onbewust een zelfbeeld vormen, een negatief zelfbeeld vanuit angst, dat absoluut – we kunnen nog niet relativeren – en erg kinderlijk is.
In taal of concept gevat is het een essentieel geloof dat het fundament wordt van ons emotioneel opgebouwde negatieve zelfbeeld. Het is die vermeende werkelijkheid die we nooit, maar dan ook nooit meer herhaalt wensen te zien c.q. ervaren bijv.- ‘niemand houdt van mij; ik ben niet goed genoeg; ik ben niet om van te houden; ik doe het nooit goed; het lukt toch niet’ - et cetera. We worden allergisch daarvoor.
Het willen vermijden of voorkomen van de bevestiging van dit geloof over onszelf – logisch, want het ondergraaft ons zelfvertrouwen - wordt een heel belangrijke, reflexmatige invloed op ons gedrag. Hoewel we ons dat als volwassenen nauwelijks bewust zijn, zijn we vaak meer bezig met het vermijden waar we bang voor zijn (reactief gedrag), dan dat we onze grotere mogelijkheden voor het bevredigen van onze behoeften optimaal gebruiken. Het is juist deze reactiviteit die het negatief zelfbeeld zijn grotere emotionele invloed op ons gedrag geeft dan ons positief zelfbeeld.