'Wat er ook gebeurt, zie het onder ogen, omarm het, en rust in wat er is'
 

Voorbij Gedachten is er Ruimte en Rust



 
Gedachten, wie heeft ze niet? En wie heeft niet regelmatig last van piekeren, zorgen maken of andere onvrijwillige gedachtegangen waar je  niet vrolijk van wordt? Gezien vanuit de contemplatieve (reflectieve en meditatieve) benaderingen is de essentie van dit probleem onze (onbewuste) identificatie met de inhoud van deze gedachten.  Anders gezegd, we vallen samen met onze gedachten, en menen dat we die inhoud zijn.

Stel je voor dat je met je neus tegen dit scherm tracht deze woorden te lezen, dat zal je niet lukken (tenzij je extreem bijziend bent). Door het gebrek aan afstand kun je de letters niet in focus brengen, je ziet geen woorden noch hun onderlinge verband. Je hebt geen inzicht en geen overzicht. 

Het scheppen van afstand brengt de mogelijkheid van focus, je ziet letters, leest de samengestelde woorden, je begrijpt hun onderlinge verbinding en de tekst wordt een betekenisvol geheel (de juiste betekenis van het woord 'gestalt'). De metafoor gaat ook op voor de gedachten in onze geest - als we er, uit gewoonte, te dicht op zitten dan blijven ze fragmentarisch, hebben een beperkende betekenis en worden geen onderdeel van een betekenisvol geheel.

In een betekenisvol geheel zijn gedachten spontaan voorbijkomende fenomenen die we bewust waarnemen zonder ons er automatisch mee te identificeren, zonder ze te grijpen (hechten aan, of hoop) of  kwijt te willen (afkeer van, of angst). Vanuit deze ruimte gaan we heel anders om met onze gedachten en de voorstellen voor actie of geen actie die ze doen. We worden vrijer in ons handelen en kunnen bewuster kiezen wat we wel en niet willen (doen).

Mediteren is een krachtige techniek om juist dat te doen - je geest goed te leren kennen, haar verschijning en haar essentie - en het leren (her)kennen van haar inherente ruimte en rust.



Shamatha meditatie - Kalm Verblijven

De basismeditatie in het Tibetaans-Boeddhisme wordt Shamatha (Skt.) of Kalm Verblijven genoemd. Het oefenen van 'niet afgeleid zijn,' ook wel concentratie genoemd :-) dient om je geest tot rust te brengen. Normaal gesproken is onze geest  erg onrustig waardoor de kans dat we de inherente ruimte en rust van onze geest kunnen waarnemen niet zo groot is. De instructies voor shamatha zijn  verrassend simpel -

 
Zit rechtop, benen gekruist (of naast elkaar op stoel), armen ontspannen en handen op je bovenbenen, kin ietsje naar beneden en je ogen open - je blik rust op de grond of in de ruimte voor je (je focust dus niet!). Je aandacht is gericht op je ademhaling (niets aan veranderen!), dat is je ijkpunt om op te merken of je afgeleid bent.

Vervolgens observeer je je geest en op het moment dat je merkt dat je afgeleid bent (dus niet meer bewust je ademhaling waarneemt) - door gedachtegang, fantasieën, herinneringen, zintuiglijke informatie, lichamelijke sensaties of wat dan ook - breng je je aandacht terug naar je ademhaling. Zonder oordeel of afkeuring (dat zou immers een nieuwe afleiding zijn), steeds opnieuw als je afgeleid bent, ongeacht of het even of minutenlang was.

Belangrijk is terwijl je dit doet, je tegelijkertijd ontspant in je meditatie, het is immers geen test of wedstrijd.

Het is een goede gewoonte om in de ochtend te beoefenen, dat zet je geest in de juiste houding - alert en helder - voor je dag.  Advies is om rustig te starten met 5 min. en dan langzaam verlengen. 


Shamatha als Pad

Terwijl shamatha de basismeditatie is, is het in zichzelf ook een pad van bewustzijn ontwikkeling. Dit pad bestaat uit negen Fasen, lopend van fase 1. Gerichte Aandacht - tot  9. Gebalanceerde Aandacht.*   Verhelderend zijn de metaforen die in dat model gebruikt worden voor de staat van de geest in die Fasen. Zelfs het lezen ervan roept al enigszins die staat op, zeker als het beeld vormt in je geest.

Fase 1 tot 3 :
de stroom van onvrijwillige gedachten is als een zich naar beneden stortende waterval
Fase 4 en 5 : 
- onvrijwillige gedachten zijn als een rivier die snel door een kloof stroomt
Fase 6 en 7 : 
- onvrijwillige gedachten zijn als een rivier die traag door een vallei stroomt
Fase 8 :  
- de conceptuele redenerende geest is kalm zoals een oceaan, onbewogen door golven
Fase 9 :  
- de conceptuele redenerende geest is stil zoals het centrum van de wereld

Je ziet de progressie van ruimte en rust in deze metaforen. Je ziet dat ook in je eigen geest als je regelmatig shamatha meditatie beoefent. In het begin als 'het water zich naar beneden stort als een waterval' en je gedachten ongecontroleerd door je geest stromen, en je bijna constant afgeleid bent kun je je de stilte van het 'centrum van de wereld' nauwelijks voorstellen.  

En toch, als je goed oplet dan zul je zien dat je af en toe, spontaan en onregelmatig glimpen ziet van deze altijd aanwezige ruimte en rust. Zowel tijdens als na je meditatie in je dag. Ontspannen alert aanwezig zijn is in essentie alles wat nodig is. Ontspan in wat zich dan ook voordoet. Precies ook in die gedachten/ervaringen die je graag vast wilt houden, en die gedachten/ervaringen waar je zo snel mogelijk van af wilt. 

Anders gezegd: observeer vanuit de rust van je geest de voorbij komende bewegingen van gedachten, sensaties en indrukken zonder je ermee te engageren. Stilte en beweging bestaan naast elkaar en sluiten elkaar niet uit. Als je je losmaakt van de vaak dwingende bewegingen in je geest - van gedachten, beelden, meningen, oordelen, fantasieën en herinneringen - en ze laat voor wat ze zijn komt je onmiddellijk in de rust en ruimte van je geest. Deze omvat en overstijgt alle inhoud - en je ervaart de rust van het centrum van de wereld.

Ontspan, en realiseer je dat jij welke beweging in je geest dan ook, niet bent! 
Heb een goed hart, en een ruime en rustige geest.

 


* Shamatha als zelfstandig pad wordt uitgebreid toegelicht in het onvolprezen boek 'The Attention Revolution - Unlocking the power of the focused mind' van Alan Wallace. Je vind daar het hele model van de negen  Fasen die tot Shamatha (de realisatie) leiden.